Diz kireçlenmesi (gonartroz) nedir?
Gonartroz, diz eklemini kaplayan kıkırdak dokunun zamanla incelmesi ve yer yer tamamen kaybolmasıyla ortaya çıkan dejeneratif bir eklem hastalığıdır. Sağlıklı bir dizde kıkırdak, kemik uçlarının birbirine sürtünmeden kaymasını sağlayan kaygan bir yastık görevi görür. Bu tabaka inceldikçe kemik yüzeyleri birbirine temas etmeye başlar; eklem içinde iltihabi bir süreç tetiklenir, kemik kenarlarında osteofit adı verilen çıkıntılar oluşur ve eklem aralığı daralır. Sonuç; ağrı, şişlik, tutukluk ve giderek artan bir hareket kısıtlılığıdır.
Türkiye'de diz kireçlenmesi, 50 yaş üzerindeki nüfusta en sık görülen ortopedik sorunlardan biridir. Kadınlarda menopoz sonrası dönemde daha yüksek oranda görülür. Fazla kilo, geçirilmiş menisküs veya bağ yaralanmaları, çömelerek çalışılan meslekler, eğri bacak (varus) veya X bacak (valgus) gibi dizilim bozuklukları ve ailesel yatkınlık başlıca risk faktörleridir.
Belirtileri nelerdir?
Gonartrozun en tipik belirtisi, hareketle artan ve dinlenmekle bir miktar azalan diz ağrısıdır. Hastalarımın çoğu ilk şikâyetlerini şöyle tarif eder: merdiven inerken dizde zorlanma, uzun süre oturduktan sonra ilk adımlarda tutukluk, sabah kalkışta 10–15 dakika süren sertlik hissi. Hastalık ilerledikçe;
- Yürüme mesafesi kısalır, alışveriş veya kısa yürüyüşler zorlaşır
- Diz zaman zaman şişer, ısı artışı olur
- Hareket sırasında çıtırtı, takılma veya boşalma hissi tarif edilir
- Bacakta eğrilik belirginleşir, yürüyüş şekli değişir
- Gece ağrısı başlar ve uykuyu bölmeye başlar
Gece ağrısının başlaması ve yürüme mesafesinin belirgin kısalması, hastalığın ileri evreye geçtiğini gösteren önemli işaretlerdir.
Tanı nasıl konur?
Tanıda ilk basamak, hastanın hikâyesini dinlemek ve dizi elle muayene etmektir. Eklem aralığında hassasiyet, sıvı birikimi, hareket açıklığındaki kayıp ve bacak dizilimi değerlendirilir. Ardından ayakta çekilen ön-arka ve yan diz grafileri istenir; ayakta çekim önemlidir, çünkü eklem aralığındaki daralma ancak yük altında doğru görülebilir. Gerektiğinde tüm bacak boyu grafisi ile mekanik eksen ölçülür. MR görüntüleme, kıkırdak kaybının derecesini, eşlik eden menisküs yırtıklarını ve kemik iliği ödemini göstermek için kullanılır.
Ameliyatsız tedavi seçenekleri
Diz kireçlenmesinin her evresi ameliyat gerektirmez. Erken ve orta evrelerde hedef, ağrıyı azaltmak ve eklem ömrünü uzatmaktır:
- Kilo kontrolü: Verilen her kilo, yürürken dizden yaklaşık dört kat yük eksiltir. Tedavinin en etkili ve en çok ihmal edilen basamağıdır.
- Egzersiz ve fizik tedavi: Uyluk ön kası (quadriceps) güçlendikçe diz üzerindeki yük azalır. Yüzme ve sabit bisiklet, ekleme yük bindirmeden kas gücünü artırır.
- İlaç tedavisi: Ağrı ve iltihabı kontrol altına almak için kısa dönemli ilaç kullanımı planlanır.
- Eklem içi enjeksiyonlar: Hyaluronik asit, eklem sıvısının kayganlığını artırarak ağrıyı azaltır. PRP (trombositten zengin plazma), hastanın kendi kanından hazırlanır ve erken–orta evrede iyileşme sürecini destekler. Kortizon enjeksiyonu, ani alevlenmelerde seçilmiş hastalarda ve sınırlı sayıda uygulanır.
- Ortez ve tabanlık: Yük dağılımını düzenleyen dizlik ve tabanlıklar özellikle tek taraflı aşınmalarda faydalıdır.
Cerrahi tedavi: ne zaman ve hangi yöntem?
Ameliyat kararı röntgen filmine değil, hastanın hayat kalitesine bakılarak verilir. Ağrı geceleri uykuyu bölüyorsa, yürüme mesafesi belirgin kısaldıysa ve ameliyatsız yöntemler artık yeterli gelmiyorsa cerrahi gündeme gelir.
- Artroskopik girişim: Kireçlenmeye eşlik eden mekanik takılma yapan menisküs yırtığı veya serbest cisim varsa kapalı yöntemle temizlik yapılabilir. Tek başına kireçlenme tedavisi değildir.
- Düzeltici osteotomi: Genç ve aktif hastada aşınma dizin yalnızca bir tarafındaysa, kemikten açı düzeltilerek yük sağlam tarafa aktarılır ve protez ihtiyacı yıllarca ertelenebilir.
- Kısmi (unikondiler) diz protezi: Yalnızca aşınmış bölme değiştirilir. Sağlam bağlar ve kemik korunur, iyileşme daha hızlıdır.
- Total diz protezi: İleri evre yaygın kireçlenmede eklem yüzeyleri metal ve özel polietilen bileşenlerle yenilenir. Günümüz protezlerinin büyük çoğunluğu 15–20 yıl ve üzerinde hizmet vermektedir.
Ameliyat sonrası süreç
Diz protezi sonrası hastaların büyük bölümü ilk gün destekle ayağa kaldırılır. İlk haftalarda yürüteç veya koltuk değneği kullanılır, aynı dönemde diz hareket açıklığını geri kazandıran egzersizlere başlanır. Günlük aktivitelere dönüş genellikle 4–6 hafta içinde başlar; tam iyileşme ve kas gücünün yerine gelmesi 3–6 ayı bulur. Ameliyat sonrası pıhtı önleyici tedavi, yara takibi ve düzenli kontroller sürecin ayrılmaz parçasıdır.
Diz ağrınız günlük hayatınızı kısıtlamaya başladıysa, filmlerinizle birlikte muayeneye gelin; hangi evrede olduğunuzu ve ameliyatsız seçeneklerin sizde işe yarayıp yaramayacağını birlikte değerlendirelim.