Sporcuda omuz ve dirsek
Kol üstü hareket içeren sporlarda (voleybol, hentbol, tenis, yüzme, atmalar) omuz ve dirsek yüksek tekrarlı ve yüksek şiddetli yüklere maruz kalır. Temas sporlarında ise düşme ve çarpışmaya bağlı akut yaralanmalar öne çıkar. Bu iki mekanizma farklı yaralanma tabloları üretir; tedavi planı da buna göre değişir.
Akromioklaviküler (AC) eklem çıkığı
Köprücük kemiğinin dış ucu ile kürek kemiğinin akromion çıkıntısı arasındaki AC eklemi, omzun üstünde yer alır. Omuz üzerine düşme sonucu bu eklemi tutan bağlar zedelenir veya kopar. Bisiklet, motosiklet, futbol ve kayak kazalarında sık görülür.
Belirtiler; omuz üstünde belirgin ağrı, dokunmakla artan hassasiyet ve ileri derecelerde köprücük kemiği ucunun yukarı doğru çıkıntı yapmasıdır (piyano tuşu belirtisi). Tedavi, çıkığın derecesine göre belirlenir: hafif ve orta dereceli yaralanmalarda askı, ağrı kontrolü ve kademeli egzersizle ameliyatsız iyileşme sağlanır. Yüksek dereceli tam ayrılmalarda ve özellikle üst düzey sporcularda cerrahi onarım tercih edilir.
Omuz instabilitesi ve SLAP lezyonu
Tekrarlayan omuz çıkıkları ve yarı çıkıklar, eklem yuvasının kenarındaki kıkırdak dudağın (labrum) yırtılmasıyla ilişkilidir. Sporcuda omuz güvensizliği, kolu yukarı ve dışa açarken gelen boşalma hissi tipiktir. Artroskopik Bankart onarımı ile labrum yerine tespit edilir.
Atma sporcularında sık görülen SLAP lezyonu, labrumun üst kısmının biceps tendonu yapışma yerinden ayrılmasıdır. Derin omuz ağrısı, atış hızında ve gücünde azalma ile kendini gösterir. Tedavi yaşa ve spor düzeyine göre onarım veya biceps tenodezi şeklinde planlanır.
Omuz bağ ve tendon yırtıkları
Sporcularda rotator manşet yaralanmaları genellikle tekrarlayan yüklenmeye bağlı kısmi yırtıklar şeklinde başlar. Erken dönemde omuz arkası kaslarının güçlendirilmesi ve tekniğin gözden geçirilmesiyle ilerleme durdurulabilir. Tam kat yırtıklarda artroskopik onarım uygulanır. Genç sporcuda travmatik tam yırtık saptandığında, tendonun geri çekilmesini önlemek için erken cerrahi tercih edilir.
Dirsek yan bağ yaralanmaları
Dirseğin iç yan bağı (UCL), atış hareketi sırasında en çok zorlanan yapıdır. Beyzbol, hentbol ve cirit gibi sporlarda tekrarlayan yüklenme bağda yıpranmaya ve zamanla kopmaya yol açar. Belirti, atış sırasında dirsek iç kısmında ağrı ve atış hızında düşüştür. Kısmi yaralanmalarda dinlenme, güçlendirme ve PRP uygulamaları denenir; tam kopmalarda rekonstrüksiyon cerrahisi gerekir.
Dış yan bağ yaralanmaları genellikle dirsek çıkığı sonrası gelişir ve tedavi edilmezse dönme yönünde kalıcı instabiliteye yol açar.
Biceps ve triceps tendon yaralanmaları
Biceps kasının dirsek yakınındaki yapışma yerinden kopması, genellikle ağır bir yükü ani olarak çekerken oluşur. Hasta kopma anında bir kopma sesi duyar, kolun ön yüzünde ani ağrı ve morarma gelişir, kas topak halinde yukarı toplanır. Bu tablo cerrahi acil sayılır: onarım ne kadar erken yapılırsa sonuç o kadar iyidir; gecikmiş olgularda güç kaybı kalıcı olabilir. Triceps kopmaları daha nadirdir ancak aynı şekilde cerrahi onarım gerektirir.
Tanı
Sporcunun branşı, antrenman yükü ve şikâyetin hangi hareket sırasında ortaya çıktığı ayrıntılı sorgulanır. Muayenede omuz ve dirsek stabilite testleri uygulanır. Röntgen ile kemik yapı ve AC eklem ilişkisi değerlendirilir; labrum, tendon ve bağ yaralanmaları için MR, gerektiğinde eklem içi kontrast verilerek çekilen MR artrografi kullanılır.
Rehabilitasyon ve spora dönüş
Omuz ve dirsek yaralanmalarında rehabilitasyonun temeli, kürek kemiği kontrolü ve gövde stabilitesidir; çünkü atış hareketinin gücü bacaklardan ve gövdeden gelir. Yalnızca omuz kaslarına odaklanan bir program yetersiz kalır ve yaralanma tekrarlar.
Spora dönüş kademeli yapılır: önce ağrısız tam hareket açıklığı, ardından kas gücünün karşı tarafla dengelenmesi, sonra kontrollü atış programı. Atış sporcularında bu program haftalar süren bir mesafe ve şiddet artışı şeklinde planlanır. Erken dönüş, aynı yaralanmanın daha ağır şekilde tekrarlamasıyla sonuçlanır.
Atış yükünün yönetimi
Atış sporlarında yaralanmaların büyük bölümü tek bir travmadan değil, birikmiş yüklenmeden kaynaklanır. Bu nedenle haftalık atış sayısının ve şiddetinin takip edilmesi, korunmanın temelini oluşturur. Antrenman hacminin ani artırılması, özellikle sezon başında sık karşılaşılan bir hatadır.
Genç sporcularda yıl boyunca tek branşta ve aralıksız atış yapılması, büyüme kıkırdağının zorlanmasına ve erken yaşta tendon sorunlarına yol açar. Sezon arası dinlenme dönemi ve farklı spor dallarına yönelme, bu riski azaltır.
Ağrının erken haber verdiği bir uyarı olduğu unutulmamalıdır. Atış sonrası birkaç gün süren omuz veya dirsek ağrısı, ağrı kesiciyle bastırılıp devam edilecek bir durum değildir; bu aşamada verilen kısa bir ara, aylar sürecek bir tedaviyi önleyebilir.
Sporda omuz veya dirsek ağrınız performansınızı düşürüyorsa erken değerlendirme yaptırın; küçük yırtıklar doğru zamanda müdahaleyle ameliyatsız çözülebilir.